Son kart açılır, başka biri kazanır ve çocuğunuz taşları kenara iter: “Bir daha oynamayacağım!” Birlikte keyifli vakit geçirmek isterken kendinizi onu ikna etmeye çalışırken bulabilirsiniz. Oysa o anda amaç, kaybetmenin neden normal olduğunu uzun uzun anlatmak değil; hayal kırıklığına yer açarken oyunun koşullarını yeniden düşünmektir.
“Çocuk oyunda kaybedince ne yapmalı?” sorusunun tek bir cevabı yoktur. Oyunun uzunluğu, kuralların anlaşılır olması, çocuğun o günkü yorgunluğu ve yetişkinin tepkisi birlikte önem taşır. Hedef, çocuğun her yenilgide gülümsemesi değil; üzülse de seçeneklerinin olduğunu görmesidir. Aşağıdaki beş değişiklikten birini seçip sonraki oyunda denemekle başlayabilirsiniz.
1. Oyunu kısa ve sonu anlaşılır turlara bölün
Uzun süre emek verilen bir oyunu kaybetmek bazı çocuklara daha ağır gelebilir. Bir okul öncesi masa oyunu seçerken yalnız kutudaki yaş önerisine değil, sıra bekleme süresine, kural sayısına ve turun nerede bittiğinin anlaşılmasına da bakın. Başlangıçta az kartlı, az hamleli bir düzen kurmak oyunu takip etmeyi kolaylaştırabilir.
Örneğin eş bulma oyununda bütün kartları açmak yerine birkaç çiftle başlayın. Kuralları değiştirecekseniz bunu oyun başlamadan birlikte kararlaştırın: “Bugün az kartla oynayacağız. Kartlar eşleşince tur bitecek.” Sonuç belli olduktan sonra çocuğu rahatlatmak için kural değiştirmek yerine, bir sonraki turun düzenini konuşabilirsiniz.
- Başlamadan önce: “Bir kısa tur oynayalım, sonra devam etmek isteyip istemediğimize bakalım.”
- Zorlanma başladığında: “Bu tur bitince yeniden deneyebiliriz. İstersen şimdi de durabiliriz.”
- Tur sonunda: “Bir tur daha mı, başka bir oyun mu, yoksa bugünlük tamam mı?”
İki-üç yaş civarında karşılıklı parça koymak veya birlikte kart çevirmek, kazananı belirlemekten daha uygun bir başlangıç olabilir. Daha büyük okul öncesi çocuklar puanlı oyunları isteyebilir; yine de aynı yaştaki çocukların ilgisi ve tahammülü farklıdır. Sırasını beklemek de oyunu zorlaştırıyorsa kısa sıra bekleme etkinliklerinden ayrı bir zamanda yararlanabilirsiniz.
2. Bazen birbirinize karşı değil, ortak hedef için oynayın
Her aile oyununun sonunda bir kişinin kazanması gerekmez. Rekabetsiz aile oyunları, birlikte karar vermeye ve aksilikten sonra yeni bir yol bulmaya alan açar. Bu, kaybetme deneyimini tamamen ortadan kaldırmak için değil, oyun zamanını yalnız kazanma ve yenilme etrafında kurmamak için bir seçenektir.
Evde büyük bloklarla oyuncak hayvanlara bir köprü yapabilirsiniz. Hedef, herkesin hayvanını karşıya geçirebilmesi olsun. Köprü yıkıldığında “Kim yanlış yaptı?” yerine “Bu kez tabanı nasıl genişletebiliriz?” diye sorun. Malzemelerin çocuğun yaşına uygun olmasına dikkat edin; küçük parçaları küçük çocukların oyununa katmayın.
Bir başka seçenek, resimli kartlarla ortak hikâye kurmaktır. Herkes sırayla bir kart seçer ve hikâyeye bir cümle ekler. Puan tutulmaz, en güzel cümle seçilmez. Çocuk katkıda bulunmak istemediğinde bir tur dinleyebilir. Böylece birlikte oynamanın yalnız performans göstermekten ibaret olmadığını deneyimleyebilir.
Kaybetmeyi öğrenme oyunları ararken bu ortak hedefli seçenekleri de düşünebilirsiniz. Çocuk rekabetli bir oyunu istiyorsa onu mutlaka iş birliği oyununa yönlendirmek gerekmez. “Bugün birbirimize karşı mı, birlikte bir şey yapmak için mi oynayalım?” sorusu seçim alanı açar. Kardeşler oynuyorsa ortak hedefin büyük çocuğun bütün kararları verdiği bir düzene dönüşmemesine dikkat edin.
3. Kendi kaybınızı kısa ve gerçekçi cümlelerle modelleyin
Yetişkinin kaybettiğinde ne yaptığı, oyun ortamının önemli bir parçasıdır. Kaybetmek sizi hayal kırıklığına uğrattığında bunu abartmadan söyleyebilirsiniz: “Kazanmayı istemiştim, olmadı. Biraz üzüldüm. Şimdi taşlarımı toplayacağım.” Ardından gerçekten söylediğiniz şeyi yapın; uzun bir öğüt konuşmasına geçmeniz gerekmez.
Her kaybı büyük bir neşe gösterisine çevirmek de şart değildir. Çocuğun görmesine alan açtığınız şey, hoş olmayan bir duyguyla birlikte sakin bir davranışın mümkün olmasıdır. Kazandığınızda da diğer oyuncuyla alay etmeden, puan farkını tekrar tekrar hatırlatmadan sevinebilirsiniz: “Bu tur ben kazandım. Seninle oynamak hoşuma gitti.”
“Bu hamlem işe yaramadı. Başka bir tur oynarsak farklı bir yol deneyebilirim. Şimdilik biraz ara vermek istiyorum.”
Çocuğu bilerek hep kazandırmak ya da “alışsın” diye sürekli yenmek üzerine tek bir reçete kurmak yerine, oyunun zorluğunu ve yardım ihtiyacını değerlendirin. Kuralları önceden sadeleştirebilir, hamle seçeneklerini açıklayabilir veya açıkça takım olabilirsiniz. Destek vermekle sonucu gizlice yönetmek aynı şey değildir. Yardım ederken “İki seçeneği birlikte inceleyelim mi?” diye izin istemek de çocuğun oyundaki karar hakkını korur.
4. Molayı ve oyunu gönüllü bitirmeyi baştan seçenek yapın
Mola, yalnız işler zorlaştığında sunulan bir pazarlık olmasın. Oyuna başlamadan “Birimiz yorulursa mola isteyebilir. Devam etmek istemezsek bugünlük bitirebiliriz” diyebilirsiniz. Böylece masadan ayrılmak, mutlaka başarısızlık veya ceza anlamına gelmez. Bu seçenek yetişkinler ve kardeşler için de geçerli olsun.
Çocuk taşları ittiğinde önce kısa bir karşılık verin: “Kaybetmek zor geldi. Şimdi devam etmek istemiyorsun.” O anda açıklama istemek, özür veya tebrik beklemek yerine biraz alan tanıyın. Su içmek, yanınızda oturmak veya sessizce uzaklaşmak isteyebilir; molayı yeni görevlerle doldurmanız gerekmez.
Duyguya alan açmak, zarar veren davranışa izin vermek değildir. Parçaları fırlatmaya başladığında “Kızgın olabilirsin; parçaları insanlara atmana izin vermem. Şimdi bunları kenara alıyorum” diyebilirsiniz. Sınırı kısa tutun. Duygulara eşlik etme konusunda daha geniş bir çerçeve için duygu yönetimi rehberine bakabilirsiniz.
Moladan sonra mutlaka oyuna dönmesini beklemeyin. “Devam etmek ister misin, yoksa bugünlük kaldıralım mı?” yeterlidir. Diğer oyuncular sürdürmek istiyorsa, oyunun kuralları elverdiği ölçüde kendi aralarında devam edebilirler. Çocuğun kararını “Kaçıyorsun” veya “Bizi yarı yolda bıraktın” diye yorumlamadan oyunu kapatabilirsiniz.
5. Sonucu değil, gördüğünüz çabayı somut anlatın
“Harikasın” ya da “Önemli olan kazanmak değil” gibi genel sözler yerine, oyunda gerçekten gördüğünüz bir davranışı belirtin. Böylece konuşmanın konusu yalnız puan olmaz. Ancak bunu çocuğun üzülmesini hemen durduracak bir yöntem gibi kullanmayın; önce duygusunu duyduğunuzu göstermek daha uygun olabilir.
- “Kartın yerini hatırlamak için masaya yeniden baktın.”
- “Kule yıkılınca altına daha geniş bir parça koymayı denedin.”
- “Devam etmek zor gelince mola istediğini söyledin.”
- “Bu hamlede ne yapacağını düşünmek için zaman ayırdın.”
Gerçekte olmayan bir çabayı övmeyin ve kardeşlerle karşılaştırmayın. “Bak, abin kaybedince ağlamıyor” demek yerine çocuğun kendi deneyiminde kalın. Sakinleştiğinde tek bir soru sorabilirsiniz: “Bir dahaki oyunda neyi değiştirelim?” Cevap vermiyorsa konuşmayı uzatmadan bırakın.
Bir sonraki aile oyununda beş değişikliği birden uygulamanız gerekmez. Önce turu kısaltın veya mola seçeneğini açıklayın. Ardından oyunun nerede zorlaştığını gözlemleyin. Bazı günler yeniden denemek, bazı günler oyunu kaldırmak uygun olabilir. Birlikte oyun, çocuğun kaybetmeye dayanıklılığının sınandığı bir görev değil; seçim yapabildiği ve eşlik gördüğü bir paylaşım olarak kalabilir.
