Çocuğunuz parkta oyun kuran çocukları izliyor, yanlarına gidiyor ama bir şey söylemeden geri dönüyor olabilir. Böyle anlarda “Hadi, sen de oyna!” demek kolaydır; fakat çocuk için ilk adımın nasıl atılacağı belirsiz kalabilir. İhtiyacı bazen cesaretlendirilmekten önce, kullanabileceği küçük ve somut bir örnek duymaktır.
“Çocuk oyuna nasıl katılır?” sorusunun tek bir cevabı yoktur. Oyunun türü, çocuğun isteği ve grubun o an ne yaptığı önemlidir. Evde deneyebileceğiniz kısa canlandırmaların amacı her seferinde kabul edilmek değil; yaklaşmayı, bir öneri sunmayı ve gerektiğinde başka bir seçenek bulmayı tanıdık hâle getirmektir.
Önce oyunu fark etmek, sonra bir cümle seçmek
Bir gruba katılmadan önce neler oynandığına bakmak işe yarayabilir. Çocuklar bir garaj mı yapıyor, hayvanları mı besliyor, yoksa sırayla bir tünelden mi geçiyor? Çocuğunuza “Sence burada ne oluyor?” diye sorabilirsiniz. Bu, doğru cevabı bulması gereken bir sınav değil, birlikte gözlem yapma fırsatıdır.
“Ben de oynayabilir miyim?” kullanışlı bir başlangıçtır. Ancak oyuna özgü bir öneri, çocuğun ne yapmak istediğini daha görünür kılar. Karşıdaki çocuk da öneriye daha somut bir karşılık verebilir. Birkaç farklı oyuna uygun oyuna katılma cümleleri şöyle olabilir:
- Bloklarla oynarken: “Bir köprü de ben yapabilir miyim?”
- Evcilik oynarken: “Ben sofraya tabak koyabilir miyim?”
- Oyuncak hayvanlarla oynarken: “Bu ata ben su getirebilir miyim?”
- Araba yolunda: “Arabam için burada bir park yeri var mı?”
Hepsini ezberletmek yerine çocuğun sevdiği oyundan tek bir cümle seçin. Daha küçük ya da uzun cümle kurmakta zorlanan bir çocuk için “Ben de?”, “Köprü yapayım mı?” gibi kısa ifadeler yeterli olabilir. Oyuncağı göstererek iletişim başlatmasına da alan tanıyın; göz teması kurmasını veya cümleyi kusursuz söylemesini şart koşmayın.
Birinci sahne: Oyuna yaklaşmak
Hazırlık: İki oyuncak ayıyı birkaç bloğun yanına yerleştirin. Ayılar birlikte bir yol yapıyor olsun. Üçüncü oyuncak tavşan da oyuna katılmak istesin. Önce bütün oyuncakları siz konuşturabilirsiniz; çocuğunuz isterse sonradan birini devralır.
Tavşanı blokların üzerine yürütmek yerine yolun biraz yanında durdurun. “Tavşan ne yaptıklarına bakıyor. Yolu bozmadan yaklaşabileceği bir yer arıyor,” diyerek gördüğünüz hareketi anlatın. Sonra kısa bir konuşma başlatın:
Ayı: “Arabalar buradan geçecek.”
Tavşan: “Uzun bir yol yapıyorsunuz. Bir köprü de ben yapabilir miyim?”
Ayı: “Olur, şuraya yapabilirsin.”
Tavşan: “Tamam, bu iki bloğu kullanacağım.”
Ardından “Tavşan başka ne söyleyebilirdi?” diye sorabilirsiniz. Çocuğunuz cevap vermiyorsa iki seçenek sunun: “Yolu uzatayım mı?” veya “Buraya tünel yapabilir miyim?” Seçim yapmaması da sorun değildir; sahneyi sizin oynamanız yeterli olabilir.
Bir sonraki turda ayılar tavşanı hemen duymasın. Tavşan biraz bekleyip cümlesini bir kez daha söylesin. Böylece ilk sessizliğin mutlaka reddedilmek anlamına gelmediğini gösterebilirsiniz. Çocuğunuz istemezse tekrar yaptırmayın; oyunu başka bir hikâyeye dönüştürmesine izin verin.
İkinci sahne: Oyunda bir rol istemek
Hazırlık: Bir oyuncak mutfağı ya da birkaç boş kapla lokanta kurun. Bir kukla aşçı, diğeri müşteri olsun. Oyuna katılacak üçüncü kukla, mevcut rolleri değiştirmeden kendine bir iş önersin.
Kukla: “Ben de lokantada oynayabilir miyim?”
Aşçı: “Ben yemek yapıyorum, o da müşteri.”
Kukla: “Ben siparişleri getirebilir miyim?”
Aşçı: “Evet, bu çorbayı masaya götür.”
Burada çocuğa verilecek mesaj, katılmak için mutlaka yönetici rolünü alması ya da istemediği her rolü kabul etmesi değildir. Mevcut oyuna uygun bir katkı önerebilir ve kendi isteğini de söyleyebilir. Örneğin “Bebek olmak istemiyorum. Komşu olabilir miyim?” cümlesi iki ihtiyacı birlikte anlatır.
Çocuğunuz kuklaya “Ben aşçı olacağım!” dedirtirse hemen düzeltmeyin. Diğer kukla “Şimdi aşçı benim,” desin. Sonra birlikte seçenek düşünün: “İki aşçı olabilir mi?”, “Ben tatlıları hazırlayayım mı?” veya “Sonra yer değiştirelim mi?” Her önerinin kabul edilmeyebileceğini de oyunda gösterebilirsiniz.
Sıra değişimi konuşulurken beklemek zor gelirse bunu ayrı bir zamanda, sıra beklemeyi oyunla çalışmak için kısa etkinliklerle ele alabilirsiniz. Arkadaşlık provasının aynı anda bütün sosyal becerilerin çalışıldığı bir derse dönüşmesine gerek yoktur.
Üçüncü sahne: O an kabul edilmediğinde seçenek bulmak
Hazırlık: İki oyuncak bir tren oyunu kursun. Üçüncü oyuncak katılmak istediğinde bu kez olumlu yanıt almasın. Sahneyi sertleştirmeden, günlük hayatta karşılaşılabilecek kısa bir cevap kullanın.
Tavşan: “Ben de trene binebilir miyim?”
Ayı: “Şimdi ikimiz oynuyoruz.”
Tavşan: “Ben de oynamak istemiştim.”
Yetişkin kukla: “Katılmak istedin, olmayınca üzüldün. İstersen burada başka bir yol yapabilir ya da başka bir oyuna bakabilirsin.”
Önce hayal kırıklığına yer açın. Hemen “Boş ver, başkasıyla oyna” demek yerine “Bu cevap hoşuna gitmedi,” diyebilirsiniz. Ardından çocuğun seçebileceği az sayıda alternatif sunun. Kısa bir mola vermek, kendi oyununu başlatmak veya başka bir çocuğa teklif götürmek seçenekler arasındadır.
- “Ben burada bir garaj yapacağım. İstersen sonra gelebilirsin.”
- “Seninle top yuvarlayalım mı?”
- “Şimdi biraz izlemek istiyorum.”
- “Öğretmenim, oynamak istiyorum ama nasıl başlayacağımı bulamadım.”
Başka seçenek bulmak, üzülmemesi gerektiği anlamına gelmez. Aynı gruba tekrar tekrar sorması için de yönlendirmeyin. O an oyuna alınmamak, çocuğun değeri ya da bütün arkadaşlıkları hakkında bir sonuç değildir. Alay etme, itme veya sürekli tekrarlanan incitici davranışlar varsa bunu yalnızca yeni bir cümle bulma meselesi olarak ele almayın; öğretmeniyle konuşun.
Yanında olun, arkadaşlığı onun yerine kurmayın
Anaokulunda arkadaş edinme sürecinde yetişkinin rolü, gerektiğinde destek sunup çocuklar arasındaki karşılıklı ilişkiye alan bırakmaktır. Bunu çocuğunuza sakin biçimde anlatabilirsiniz: “İstersen yanında durabilirim ve ne söyleyeceğini birlikte düşünebiliriz. Arkadaşlığı senin yerine ben kuramam; ama zorlandığında yardım edebilirim.”
Bu yaklaşım “Artık kendin hallet” demek değildir. Özellikle küçük çocuklar oyuna girişte daha fazla yetişkin desteğine ihtiyaç duyabilir. Çocuğunuz isterse ilk cümleyi birlikte söyleyebilir, sonra biraz geri çekilebilirsiniz. Daha büyük bir çocuk da yeni bir ortamda aynı desteği isteyebilir; yaş tek başına ne kadar yardım gerektiğini belirlemez.
Evdeki provayı çocuk keyif alırken bitirin. Sonrasında “Yarın mutlaka bunu söyle” yerine “İstersen bu cümleyi deneyebilirsin,” deyin. Gün sonunda kaç arkadaş edindiğini sormak yerine “Bugün katılmak istediğin bir oyun oldu mu?” sorusuyla deneyimine merak gösterebilirsiniz.
İlk arkadaşlıklar okul öncesi dönemde bazen kısa bir ortak oyunla, bazen günler içinde tekrarlanan küçük karşılaşmalarla şekillenir. Daha geniş bir çerçeve için çocukların sosyal gelişiminde anaokulunun rolünü inceleyebilirsiniz. Buradaki amaç çocuğun herkesle hemen arkadaş olması değil; kendi isteğini anlatabileceğini, karşılıkları dinleyebileceğini ve gerektiğinde destek isteyebileceğini deneyimlemesidir.
